Azerbaycan’da 2026’nın ilk yarısında tüketici harcamalarının ortalama yüzde 43,3’ünü gıda oluşturdu. Bu durum birçok hanede konut, ulaşım, sağlık ve tasarruf için sınırlı kaynak kalmasına yol açıyor.
Düşük gelirli ailelerin önemli bölümünde bu oran daha da yüksek. Tüketiciler giderek daha ucuz ürünlere yönelirken et, tereyağı ve diğer görece pahalı temel gıdalar hane bütçesi üzerindeki yükü artırıyor.
Ekonomi konulu video haberde görüşlerine başvurulan vatandaşlar, market harcamalarının maaşlarından giderek daha büyük pay aldığını söyledi. Bir tüketici, gıdanın geçmişte hane gelirinin yaklaşık üçte birini oluşturduğunu, şimdi ise yarısını veya daha fazlasını gerektirdiğini belirtti. Bir başka kişi, aile bütçesinin yaklaşık yüzde 70’inin gıdaya gittiğini tahmin etti.
Bunlar ülke genelini temsil eden istatistikler değil, kişisel tahminler. Yine de sınırlı gelire sahip ailelerin gıda enflasyonunu ne kadar sert hissettiğini gösteriyor.
Kişi başına 406 manat gelir, 393 manat harcama
Haberde aktarılan verilere göre 2026’nın ilk yarısında kişi başına ortalama aylık gelir yaklaşık 406 manat, yani 239 dolar oldu.
Ortalama tüketici harcaması 393 manata, yaklaşık 231 dolara ulaştı. Bunun yaklaşık 170 manatı, yani 100 doları gıdaya harcandı. Böylece gıdanın tüketici harcamalarındaki payı yüzde 43,3 oldu.
Kişi başına düşen rakam dört kişilik bir aileye uygulandığında aylık gıda harcaması yaklaşık 680 manata, yani 400 dolara karşılık geliyor.
Ulusal ortalamalar tablonun tamamını göstermiyor. Tek gelirli hanelerde, birkaç çocuklu ailelerde ve geliri ortalamanın çok altında olan evlerde gıda bütçenin çok daha büyük bölümünü tüketebiliyor. Veriler ayrıca her hanenin aynı miktarda kullanılabilir gelire sahip olduğu anlamına gelmiyor.
Tüketiciler daha ucuz ürünlere yöneliyor
Perakendeciler, müşterilerin özellikle tavuk, yumurta, tavuk filetosu ve but gibi daha uygun fiyatlı ürünleri giderek daha fazla sorduğunu belirtiyor. Belarus tereyağı gibi bazı ithal ürünlere yönelik talep de devam ediyor.
Sınırlı bütçeye sahip aileler önce günlük yemek ihtiyacını karşılamak zorunda kalıyor; bu nedenle pahalı ürünleri daha az satın alıyor veya bunları ucuz seçeneklerle değiştiriyor.
Et başlıca giderlerden biri olmayı sürdürüyor. Haberde görüşüne yer verilen bir kişi, bir hanenin et harcamasının 200-300 manata, yaklaşık 118-176 dolara ulaşabildiğini; tereyağı ve diğer market ürünlerinin de faturayı büyüttüğünü söyledi.
Daha ucuz ürün tercih etmek her zaman toplam tüketimin azalması anlamına gelmiyor. Birçok aile alıştığı beslenme düzenini daha düşük maliyetle sürdürmek için bir ürünü diğeriyle değiştiriyor.
Gıda neden gelirin bu kadar büyük bölümünü alıyor?
Yüksek pay hem market fiyatlarını hem de hane gelirlerinin düzeyini yansıtıyor. Gıda, kıyafet, mobilya veya elektronik eşya alımı gibi ertelenebilecek bir ihtiyaç değil.
Bu nedenle gelir düşük olduğunda ılımlı bir fiyat artışı bile ciddi baskı yaratabiliyor. Ayda 400 manat, yaklaşık 235 dolar gıda harcayan bir ailenin faturası yüzde 10’luk artışla 440 manata, yaklaşık 259 dolara çıkar. Ek 40 manat, yaklaşık 24 dolar başka ihtiyaçlara ayrılan paradan karşılanmak veya tüketimden kesilmek zorunda kalır.
Gıda enflasyonunun düşük gelirli haneleri ve emeklileri özellikle ağır etkilemesinin nedeni bu. Temel mal ve hizmet fiyatları ücret ve emekli aylıklarından daha hızlı yükseldiğinde nominal gelir artışı sınırlı rahatlama sağlıyor.
ABD ve Britanya’da gıdanın payı daha düşük
Uluslararası karşılaştırmalar, tüketici harcamalarının yapısının gelir düzeyine ne kadar bağlı olduğunu gösteriyor.
ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre Amerikalı tüketiciler 2025’te kullanılabilir gelirlerinin ortalama yüzde 9,7’sini market alışverişi ve dışarıda yemek dâhil gıdaya harcadı.
Britanya’da 2025’te sona eren mali yıla ilişkin resmi istatistikler, evde tüketilen gıda ve alkolsüz içeceklerin ortalama hane harcamasındaki payını yüzde 10,9 olarak gösterdi. En düşük gelirli hanelerde oran yüzde 15,2’ye ulaştı.
Bu ölçümler Azerbaycan’daki yüzde 43,3’lük oranla doğrudan karşılaştırılamaz. ABD hesabı kullanılabilir gelire, Britanya verisi toplam harcamaya dayanıyor ve kapsanan kategoriler de farklı.
Bununla birlikte genel eğilim açık: Temel gıdanın maliyetine kıyasla hane geliri ne kadar düşükse market harcamalarının bütçedeki payı o kadar büyüyor. Gelir yükseldikçe insanlar mutlak olarak gıdaya daha fazla para harcasa bile gıdanın toplam bütçedeki oranı genellikle azalıyor.
Market harcamasından sonra çok az para kalıyor
Tüketici harcamasının neredeyse yarısı gıdaya gittiğinde kalan para elektrik, su, ısınma, ulaşım, ilaç, giyim, eğitim ve diğer ihtiyaçları karşılamak zorunda.
Kira ödeyen veya kredi taksiti bulunan ailelerde baskı daha da ağır. Yüzde 43,3’lük gıda payına kira, faturalar ve ulaşım dâhil değil; bu giderler bütçenin kalan bölümünden karşılanıyor.
Tasarruf yapmak da zorlaşıyor. Beklenmedik bir sağlık faturası, ev aletinin bozulması veya acil yolculuk, haneyi birikimlerini kullanmaya ya da borçlanmaya zorlayabiliyor.
Bu nedenle gıda harcaması yalnızca market fiyatlarının göstergesi değil; aynı zamanda ailelerin mali dayanıklılığını ölçen önemli bir işaret.
Gelir artışı da fiyatlar kadar önemli
Aileler sorunu sürekli daha ucuz ürün arayarak tek başına çözemez. Yerli üretimin genişletilmesi, perakendede rekabetin artırılması, lojistik maliyetlerinin düşürülmesi ve tedarikin istikrara kavuşturulması bazı gıda kategorilerinde fiyat artışını sınırlayabilir.
Reel gelir artışı da aynı derecede önemli. Gıda fiyatları ücretlerden ve emekli aylıklarından hızlı yükselirse satın alma gücü gerilemeye devam eder.
Bir ailenin gelirinin önemli bölümü yalnızca beslenmeye ayrıldığında konut koşullarını iyileştirme, eğitim, sağlık ve mali birikim oluşturma imkânları daralır.
Kaynaklar: Vesti Baku, özgün video haber ve AZE.US.


