Ermeni sivil toplum aktivisti ve insan hakları savunucusu Aram Mkrtchyan, Bakü ile Erivan arasındaki nihai anlaşmanın yalnızca iki ülkeye bağlı olmadığını savunarak bölgesel gelişmelerde İran’ın belirleyici bir rol oynadığını söyledi.
Mkrtchyan, Daily Europe Online’a verdiği röportajda, barış anlaşmasının Ermenistan ve Azerbaycan’da siyasi liderlik değişikliklerini gerektirebileceğini ileri sürdü. Azerbaycan’ın uluslararası alanda tanınan topraklarının tamamında egemenliğini yeniden tesis etmiş olmasına rağmen Karabağ’ın eski statüsü konusunu da yeniden gündeme getirdi.
Açıklamalar, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın Dublin’de yaptığı görüşme bağlamında geldi.
Dublin görüşmesi barış sürecini sürdürdü
Aliyev ile Paşinyan, 12 Kasım’da İrlanda’da düzenlenen Avrupa Siyasi Topluluğu zirvesi kapsamında bir araya geldi. Taraflar normalleşmenin ilerletilmesini, ulaştırma bağlantılarını, ekonomik işbirliğini, sınırların belirlenmesini ve TRIPP projesinin uygulanmasını ele aldı.
Resmî açıklamaya göre Kasım 2025’ten bu yana Azerbaycan üzerinden Ermenistan’a 105 bin metrik ton yük taşındı. Liderler ayrıca iki ülkenin elektrik şebekelerinin birbirine bağlanması ihtimalini değerlendirdi.
Mkrtchyan görüşmelerin sürmesini memnuniyetle karşıladı ve kusurlu bir barışın bile savaştan iyi olduğunu söyledi. Bununla birlikte toplantıda temelden yeni bir karar alınmadığını savundu ve Bakü-Erivan ilişkilerinin daha geniş uluslararası gelişmelerle yakından bağlantılı olduğunu öne sürdü.
İki liderin de görevden ayrılması çağrısı
Mkrtchyan, anlaşmazlığın bütünüyle çözülebilmesi için Aliyev ile Paşinyan’ın görevden ayrılması gerektiğini söyledi. Her iki liderin de 2020 savaşının sonucuyla doğrudan özdeşleştiğini; Aliyev’in savaşı kazanan, Paşinyan’ın ise kaybeden ülkenin lideri olduğunu belirtti.
Önerisine göre çatışmanın önceki aşamasıyla bağlantısı olmayan yeni liderler gelecekteki müzakereleri yürütmeli.
Program sunucusu Mikhail Katz ise liderlerin dışarıdan gelen taleplerle değil, ülkelerindeki siyasi süreçler ve seçimler yoluyla görevde kaldığını ya da ayrıldığını hatırlattı. Mkrtchyan iki ülkede eş zamanlı siyasi değişikliğin nasıl sağlanacağına ilişkin somut bir mekanizma sunmadı.
Ermenistan Anayasası ve 1990 Bildirgesi
Paşinyan, yeni Ermenistan Anayasası’nda Karabağ’la bağlantılı ifadeler içeren 1990 Bağımsızlık Bildirgesi’ne atıf yapılmaması gerektiğini söylemişti. Bakü bu tür hükümlerin barış anlaşmasının nihai olarak imzalanmasının önünde engel oluşturduğunu düşünüyor.
Mkrtchyan yalnızca başlangıç bölümüne odaklanmanın Ermenistan’ın yönetim sistemindeki daha geniş reform ihtiyacını gölgelediğini savundu. Anayasanın bütünüyle gözden geçirilmesini istedi ve seçmenlere, Ermeni muhalif ve siyasetçi Paruyr Hayrikyan’la ilişkilendirilen taslak da dâhil olmak üzere alternatif metinler arasında tercih yapma imkânı verilmesi gerektiğini söyledi.
Mkrtchyan’ın başlangıç bölümünün anayasanın parçası olmadığı yönündeki iddiası hukuken doğru değil. Başlangıç bölümü Ermenistan’ın resmî anayasa metninde yer alıyor ve yalnızca 1. maddeden önce bulunduğu için hukuki önemi yok sayılamaz.
Karabağ’ın statüsü yeniden gündeme getirildi
Mkrtchyan, Azerbaycan’ın Eylül 2023’te bölgede tam kontrolü yeniden sağlamasına rağmen Ermenistan-Azerbaycan normalleşmesinin Karabağ’ın eski statüsünün yeniden tartışılmasını gerektirdiğini ileri sürdü.
20. yüzyılın başlarına, Sovyet dönemine ve devlet sınırlarının oluşumuyla bağlantılı uluslararası anlaşmalara ait belgelere atıfta bulundu. Azerbaycan’ın modern devlet yapısının bazı tarihî ve hukuki temellerini de sorguladı.
Bu görüşler Mkrtchyan’ın yorumunu yansıtıyor; Karabağ’ın uluslararası alanda Azerbaycan’ın parçası olarak tanınan statüsünü değiştirmiyor.
Katz, toprak iddialarının yeniden canlandırılmasının yeni bir çatışmaya yol açabileceği uyarısında bulundu. Bakü ile Erivan’ın 1991 Alma-Ata Bildirgesi temelinde birbirlerinin toprak bütünlüğünü tanımayı kabul ettiğini hatırlattı.
Mkrtchyan tarihî belgelerin yeniden değerlendirilmesini savunmayı sürdürdü. Bu yaklaşım, Karabağ’ın önceki statüsünü geri getirmek yerine devletlerarası ilişkiler, sınırlar ve ulaşım bağlantılarına odaklanan mevcut barış süreciyle çelişiyor.
Mkrtchyan: Zamanlamayı Tahran belirliyor
Mkrtchyan, Azerbaycan’ın ana karasını Ermenistan üzerinden Nahçıvan’a bağlayacak güzergâhın ne zaman açılacağı üzerinde Bakü ya da Erivan’dan çok Tahran’ın belirleyici etkiye sahip olduğunu ileri sürdü. İran’ın proje için şartlar koyabileceğini ve diğer bölgesel aktörleri sınırlayabileceğini savundu.
Katz bu görüşteki çelişkiye işaret etti: Ermenistan topraklarındaki ulaştırma bağlantıları konusunda başka bir devlet karar veriyorsa, bu durum Erivan’ın egemenliği hakkında soru doğuruyor. Mkrtchyan ise tutumunu jeopolitik gerçekliğin yansıması olarak nitelendirdi.
İddia TRIPP’i düzenleyen anlaşmalarla desteklenmiyor. Ermenistan ile ABD, Mayıs 2026’da proje için stratejik işbirliği çerçevesi imzaladı ve belge ilgili topraklarda Ermenistan’ın egemenliği ile yargı yetkisini açıkça koruyor.
İran’ın tutumu bölge siyasetinde önemli bir etken olmayı sürdürüyor; ancak bu durum Tahran’a Ermenistan sınırları içindeki bir ulaşım projesi üzerinde hukuki yetki vermiyor.
Barış süreci Ukrayna savaşına bağlandı
Mkrtchyan ayrıca Güney Kafkasya’daki nihai kararların, Rusya ile Batılı hükümetler arasında Ukrayna savaşı konusunda varılacak anlaşmaya bağlı olacağını öne sürdü. Senaryosuna göre önce Ukrayna çatışması çözülecek, ardından uluslararası aktörler muhtemelen Mayıs 2027’ye kadar bölgesel meselelere yönelecek.
Bu sıralamayı destekleyen herhangi bir belge ya da doğrulanmış bilgi sunmadı. Katz da Mkrtchyan’ın Ukrayna’nın olası bölünmesine ilişkin spekülasyonunu reddetti.
Tarih ile pragmatizm arasındaki tartışma
Mkrtchyan tarihî hafıza, kültürel miras ve ulusal kimliğin devletlerarası ilişkilerin merkezinde kalması gerektiğini söyledi. Katz ise güvenlik, açık sınırlar, ticaret ve ekonomik kalkınma dâhil Ermenistan ve Azerbaycan halklarının güncel ihtiyaçlarına odaklanılması çağrısı yaptı.
Görüşmede Karabağ’ın tarihî ve kültürel mirasına ilişkin karşılıklı iddialar da ele alındı. Mkrtchyan Azerbaycan’ın bölge tarihine ilişkin yorumlarını eleştirirken Katz, anıtlar ve kültürel mülkiyet konusundaki anlaşmazlıkların iki tarafta da bulunduğunu belirtti.
Mkrtchyan sıradan Ermeniler ile Azerbaycanlılar arasında aşılması imkânsız bir düşmanlık olmadığını kabul etti. 1990’ların başında Gürcistan’da Azerbaycanlı bir aileyi ziyaret ettiğini, dönemin gerilimine rağmen ailenin kendisini misafir edip güvenliğini koruduğunu anlattı.
Resmî müzakereler farklı yönde ilerliyor
Röportaj, Mkrtchyan’ın yaklaşımındaki çelişkiyi ortaya koydu. Barışı, ulaştırmanın yeniden sağlanmasını ve iki halk arasında normalleşmeyi desteklerken Karabağ’ın statüsünün yeniden açılmasını, çözümün dış güçlere bağlı kılınmasını ve iki ülke liderinin de görevden ayrılmasını istiyor.
Resmî süreç ise başka bir yönde ilerliyor. Azerbaycan ve Ermenistan dışişleri bakanları 8 Ağustos 2025’te Washington’da barış anlaşmasının üzerinde uzlaşılan metnini parafladı. Liderlerin sonraki görüşmeleri, bu mutabakatların uygulanmasına ve devletlerarası bağların genişletilmesine odaklandı.
Mkrtchyan’ın açıklamaları, mevcut müzakere gündeminin temel başlıklarından ayrılan alternatif bir siyasi görüşü yansıtıyor. Yanıt bekleyen soru, tarihî toprak anlaşmazlıklarına geri dönmenin barışa uygulanabilir bir yol sunup sunmayacağı ya da iki hükümetin uygulamaya başladığı süreci engelleyip engellemeyeceği.
Kaynak: Vesti Baku
AZE.US’taki İngilizce orijinal


