Afganistan’ın batısında yaşayan ve Azerbaycan’la tarihî bağları bulunan bir Türk topluluğu, dilini ve geleneklerini kuşaklar boyunca korumayı sürdürüyor.
Şarkiyatçı Ruslan Süleymanov’un araştırmasına göre topluluk, İran ve Türkmenistan sınırlarına yakın Herat vilayetinde yoğunlaşıyor. Kendilerini “Mervli” veya “Merviler” olarak adlandıran topluluk üyeleri, köklerini kadim Merv şehrine bağlıyor ve Azerbaycan’ı tarihî vatanları olarak görüyor. Süleymanov, topluluğu belgelemek amacıyla Afganistan’a gitti ve bulgularını CBC TV Azerbaijan’a verdiği röportajda anlattı.
Merviler Herat’ta ve Şakiban dâhil çevredeki yerleşimlerde yaşıyor. Topluluğun Fransa, ABD, Rusya, İran ve başka ülkelerde de diasporası bulunuyor. Araştırma sırasında düzenlenen bir video konferans, farklı ülkelerde yaşayan topluluk üyelerini bir araya getirdi.
Afganistan’daki Azerbaycan Türkü toplulukları arasında yerel olarak “Ovşar” adıyla bilinen Afşarlar, Bayatlar ve Kızılbaşlar da bulunuyor. Bu grupların bir bölümü Safeviler döneminde bölgeye göç etti. Süleymanov, resmî bir nüfus sayımıyla doğrulanmamakla birlikte, söz konusu toplulukların Afganistan’daki toplam nüfusunun yaklaşık 2 milyon olabileceğini belirtti. Mervilerin sayısının ise on binlerle ifade edildiğini tahmin etti.
Mervilerin çoğu, Türkmenceye yakın bir Türk dilini konuşmayı sürdürüyor. Süleymanov’a göre Azerbaycan televizyonlarını izliyor ve Azerbaycan’ı ziyaret etmeye büyük ilgi duyuyorlar. Toplulukta doktorlar, mühendisler, akademisyenler, kamu görevlileri ve çiftçiler yer alıyor; aile bağları kimliğin korunmasında merkezi rol oynuyor.
Azerbaycan, Şubat 2024’te Kabil’de büyükelçilik açtı. Özellikle Afşar toplulukları arasında Azerbaycan Türkçesi kursları desteklenirken Büyükelçi İlham Memmedov da yerel ailelerle temasını sürdürdü. Süleymanov, benzer kursların ileride Herat’ta da açılabileceğini ve Azerbaycan’da eğitim imkânları oluşturulabileceğini söyledi. Topluluktan bazı gençler hâlihazırda Türkiye’de öğrenim görüyor.
Taliban’ın Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesinin ardından parlamentonun feshedilmesi ve siyasi partilerin yasaklanması, birçok etnik azınlığı sınırlı temsil imkânıyla bıraktı. Süleymanov, Mervileri özel olarak hedef alan bir kampanya gözlemlemediğini, ancak topluluğun Afganistan genelindeki ekonomik, etnik, dinî ve siyasi baskılardan etkilendiğini belirtti.
Herat’taki Merviler ağırlıklı olarak Sünni; Kabil’deki Afşarların önemli bir bölümü ise Şii. Başka bölgelerde yaşayan bazı Merviler de Şii olmakla birlikte, mezhepsel dağılıma ilişkin güvenilir istatistik bulunmuyor.
Afganistan’daki insani kriz, uluslararası yardımların azalması, gıda güvensizliği, çocuk yaşta evlilikler ve kız çocuklarının eğitimine getirilen kısıtlamalar göçü hızlandırdı. Süleymanov’a göre topluluğun kimliğinin uzun vadede yaşaması, genç kuşakların dili korumasına ve aralarındaki bağları sürdürmesine bağlı olacak.
Herat projesi, Süleymanov’un yaklaşık üç yıl önce Kabil’de çektiği “Kızılbaş-Afşarlar: Tarihin Canlı Tanıkları” belgeselinin devamı niteliğinde.
İlk kaynak: Vesti Baku
AZE.US’taki İngilizce orijinal: Afghanistan’s Little-Known Azerbaijani Community Preserves Turkic Roots


