On yıllardır ilk kez, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barış uzak bir hayal olmaktan çıkıp siyasi bir gerçekliğe dönüştü. 8 Ağustos’taki Washington zirvesi, Erivan liderliğinin nihayet gerçekle yüzleşmeye hazır olduğunu gösterdi: Azerbaycan’a yönelik toprak iddiaları ve saldırganlık, Ermenistan’ın kendisine sadece felaket getirdi.
Başbakan Nikol Paşinyan, zirve sonrası halkına seslenirken şunları itiraf etti: “Sonunda savaşı bir araç olarak reddettik. Bu yeni bir aşamanın başlangıcıdır.” Bu sözler ağır bir anlam taşıyor. İntikam girişiminden kamuoyu önünde vazgeçerek, çatışma yerine birlikte yaşama dayalı yeni bir mantığın kapısını araladı.
Ne var ki, Ermenistan hükümeti uzlaşma yönünde ürkek ama gerçek adımlar atarken, karşısında zorlu bir iç rakip buluyor. Muhalefet değil, diaspora lobileri değil — Ermeni Apostolik Kilisesi.
Yüzyıllardır Kilise, Ermeni milliyetçiliğinin ideolojik motoru olarak hareket ediyor, “Büyük Ermenistan” yanılsamasını körüklüyor ve nesillere Türkleri ve Azerbaycanlıları komşu değil, ebedi düşmanlar olarak öğretmeye devam ediyor. Etkisi derinlere uzanıyor; Eçmiadzin Katolikosluğu’ndan Lübnan’daki sözde “Büyük Kilikya Evi”ne kadar her merkez, aynı uzlaşmazlığı yineliyor.
En son örnek Katolikos Aram I’den geldi. Washington’daki barış atılımının önemini reddetti ve “Artsakh geçmiş değildir” diye ısrar etti. Bu meydan okuma, barışın Karabağ sayfası kapanmadan mümkün olmayacağını kabul eden Paşinyan’ın tavrıyla keskin bir tezat oluşturuyor. Kısacası Kilise, Ermenistan’ı ekonomik izolasyona ve tekrar eden yenilgilere sürüklemiş bir mite hâlâ tutunuyor.
Bu sadece inat değil. Bu dogmadır. Savaşın kader olarak kutsanmasıdır, toprak takıntısının ilahi görev olarak yüceltilmesidir. Ve tam da bu ruhban hegemonyası, Ermeni bilincinde bölgesel istikrarın önündeki en büyük engel olarak kalmaktadır.
Hükümetler anayasaları değiştirebilir, antlaşmalar imzalayabilir, ulusal politikaları yeniden yönlendirebilir. Toplumlar zamanla yeni gerçeklere uyum sağlayabilir. Ancak Kilise’nin nefretin ruhani tedarikçisi olarak kökleşmiş rolünü ortadan kaldırmak çok daha zor ve acılı bir süreç olacaktır. Bu yapılmadığı sürece her barış girişimi içeriden sabotaj riskiyle karşı karşıya kalacaktır.
En büyük trajedi ise sıradan Ermenilerindir. Onlar refah içinde yaşama, komşularıyla serbestçe ticaret yapma ve barışçıl bir Güney Kafkasya’ya entegre olma fırsatından mahrum bırakılıyor. Bunun yerine, Ermenistan’ın geleceği için değil, geçmişi için fedakârlık talep eden ruhban dogmasının rehinesi halindeler.
Eğer Erivan barış konusunda samimiyse şu gerçeği kabul etmelidir: Uzlaşmaya giden yol sadece Washington veya Bakü’den değil, aynı zamanda Eçmiadzin’den geçiyor. Ermeni Kilisesi düşmanlığın baş rahibi rolünden arındırılmadıkça barış kırılgan kalacak, ulusun ruhunu temsil ettiğini iddia eden kurum tarafından sürekli tehdit edilecektir.
