YouTube kanalı Echo Baku’ya verdiği kapsamlı röportajda siyaset bilimci Prof. Artur Khachikyan, Ermeni ve Azerbaycanlı elitleri, herhangi bir barış anlaşmasını şiddetin kategorik reddine ve bölgesel entegrasyonun aşamalı bir programına dayandırmaya çağırdı. Aksi halde şeffaf olmayan transit düzenlemeleri ve sıfır toplamlı söylemler yeni bir krizin tohumlarını ekebilir, diye uyardı.
“Washington mutabakatları” ve şeffaflık sorunu
Khachikyan, son dönemdeki “Washington mutabakatları” etrafındaki kamuoyu “coşkusunun” yersiz olduğunu söyledi, zira belgeler yayımlanmadı ve üst düzey yetkililer “çelişkili” açıklamalar yaptı. “Aslında neyin üzerinde anlaşıldığını bilmiyoruz,” dedi ve herhangi bir anlaşmanın temeli şeffaflık ve karşılıklılık olmalı, diye ekledi.
Meğri/Zengezur meselesi: Karşılıklılık yoksa “sömürgeci” görüntü
Profesör, Bakü’nün Ermenistan’ın güneyinden talep ettiği kara bağlantısı Meğri (Zengezur) rotasına uzun vadeli dış kontrol verilmesine dair haberlere özel endişesini dile getirdi. “Eğer bu karşılıklılık üzerine kurulmazsa, tehlikeli bir adımdır,” dedi ve bunun modern, kurallara dayalı bir transit rejiminden ziyade 19. yüzyıl tavizi gibi görünebileceğini ekledi.
Khachikyan, Ermenistan’ın sınır ötesi akışları kolaylaştırmak istiyorsa tarafsız bir teknik operatörle anlaşarak trafiği yönetebileceğini, ancak Ermeni sınır ve gümrük görevlilerini yerinde tutabileceğini vurguladı. Ayrıca güvenli, düşük sürtünmeli geçişleri sağlayan bilinen “hızlı geçiş” teknolojilerine işaret etti.
Sürdürülebilir barış için gerekenler
Sadece sınırların karşılıklı tanınmasının “önemli ama yetersiz” olduğunu kabul eden Khachikyan, dört sütuna dayalı daha güçlü bir barış mimarisi önerdi:
-
Her tür şiddetin ve etnik temizliğin kesin reddi.
-
Azınlık haklarının ve insan onurunun sınırın iki tarafında da korunması.
-
Avrupa’nın kademeli yaklaşımına dayalı ekonomik, ulaşım ve kültürel entegrasyon, böylece “sınırın tam çizgisi yavaş yavaş çatışma yükünü kaybeder.”
-
Uygulamada simetri, tek taraflı ve zorlayıcı görünebilecek adımlardan kaçınmak.
“Yalnızca harita üzerine kurulu barış, siyaset değiştiğinde bozulabilir,” uyardı. “Çıkarlar, karşılıklı bağımlılık ve onur üzerine kurulu barış ise daha uzun sürer.”
Dönüşler ve mülkiyet: yavaş ilerle, simetriyi koru
Yerinden edilmiş kişilerin büyük ölçekli dönüşleri fikrine değinen Khachikyan, hızlı ve tek taraflı adımlara karşı çıktı. Güvenlik ve güven arttığında aşamalı ve karşılıklı önlemler önerdi — daha sonraki aşamada vatandaşların karşı tarafta mülk satın almasına izin veren ikili hukuki çerçeveler dahil olabilir. “Bu ancak güvenlik inandırıcı olduğunda ve kurumlar hazır olduğunda mümkündür,” dedi.
Medya, diaspora ve bilgi savaşı
Khachikyan, dış kaynaklı medya ve STK’ların iç söylemi şekillendirmedeki orantısız rolünü eleştirdi; bunun tartışmaları radikalleştirebileceğini ve “ülkeleri bilgiye bağımlı müvekkil devletlere dönüştürebileceğini” söyledi.
Diaspora söylemlerinin çoğunlukla bölgede günlük sonuçlarla yaşayanların tutumlarından daha romantik ya da maksimalist olduğunu da ekledi.
Dış riskler — ve neden tırmanış kaçınılmaz değil
Daha geniş jeopolitik baskılara değinen Khachikyan, Bakü ve Moskova’nın doğrudan çatışmadan kaçınacağını öngördü: “Merkezi çatışma Batı ile Rusya arasındadır; Ukrayna çevresinde yaşanıyor; yeni bir cephe kimseye yaramaz.”
Aynı zamanda, ABD’nin İran sınırına yakın herhangi bir varlığının Tahran tarafından güvenlik tehdidi olarak okunacağını, bu nedenle transit rejimlerinin tasarımının her zamankinden daha kritik olduğunu uyardı.
Ermenistan–Türkiye normalleşmesi bir şablon olarak
“Derin yaralara” rağmen Khachikyan, Ermenistan–Türkiye temaslarını pragmatik bir referans noktası olarak gördü: ticaret, seyahat ve küçük jestler, “gösterişli” yaklaşımlardan daha üretken oldu. Benzer pratik, düşük dramlı işbirliği Ermenistan–Azerbaycan sınırında — özellikle sınır toplulukları arasında — büyük metinler üzerinde anlaşmadan çok önce birlikte yaşama alışkanlıklarını besleyebilir.
Sonuç
Khachikyan için formül şaşırtıcı derecede basittir: insan, ulusun önünde gelmeli. Bu, temizlik yok, aşağılanma yok, şeffaf anlaşmalar ve güven ile ticaret inşa eden karşılıklı adımlar demektir. “Ancak o zaman,” diye savundu, “Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki çizgi bir kırılma hattından temas hattına dönüşecektir.”
Kaynak: Echo Baku
