Vesti Baku Yayın Kurulu
Washington, Ukrayna’nın kontrolündeki Donbas topraklarının NATO üyeliği karşılığında bırakılması ihtimalini gündeme getirdi. Moskova ise Avrupa’nın bütün güvenlik sistemini yeniden yazmaya varacak taleplerle karşılık verdi. Avrupa hâlâ müzakere masasında kimin oturacağını ve savaşın sonuçlarının bedelini kimin ödeyeceğini tartışıyor.
Barış görüşmeleri giderek herkesin kendisine ait olmayan bir şeyi sunduğu açık artırmaya benziyor.
Yakın zamana kadar savaşı sona erdirmeyi amaçlayan görüşmelerde Ukrayna’nın NATO üyeliği kapalı bir konu sayılıyordu. Şimdi beklenmedik biçimde yeniden gündemde.
Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Amerikalı müzakerecilerin ilk kez şu soruyu yönelttiğini söyledi: Kiev, hâlâ Ukrayna’nın kontrolünde bulunan Donbas bölgesinden NATO üyeliği karşılığında askerlerini çeker mi?
Bir soru öneriyle, öneri de anlaşmayla karıştırılmamalı. Washington böyle bir takas için üzerinde uzlaşılmış bir planı kamuoyuna açıklamadı. Zelenskiy de Ukrayna’nın toprak bırakmaya hazır olduğunu ilan etmedi.
Ancak bu fikrin ortaya çıkması diplomasinin yönü hakkında çok şey söylüyor.
Yaklaşık beş yıllık geniş çaplı savaşın ardından görüşmeler artık yalnızca ateşin nasıl kesileceğiyle ilgili değil. Ukrayna’dan kendi güvenliğinin karşılığında hangi bedeli ödemesinin istenebileceği de tartışılıyor.
Bir ülke bir sonraki işgalden korunabilmek için toprağının bir bölümünü bırakmak zorundaysa karşılığında gerçekte hangi güvenceyi alıyor?
Kremlin Donbas’tan fazlasını, 1997’nin Avrupa’sını istiyor
Abu Dabi’deki görüşmeler büyük bir siyasi ilerleme sağlamadı. Taraflar geniş çaplı esir değişimi konusunda ilkesel uzlaşmaya vardı, ancak temel toprak ve askerî-siyasi meselelerde anlamlı bir ilerleme kaydedemedi.
Moskova diplomatik süreci Ukrayna’nın çok ötesine uzanan taleplerini yinelemek için kullandı.
The New York Times’ın aktardığına göre Rus tarafı 10 Kasım tarihli bir belgeyi dolaşıma sokarak NATO askerlerinin ve üslerinin 1997’deki düzene geri çekilmesini istedi.
Bu, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Baltık ülkelerinin ittifaka katılmasından önceki dönem demek. Moskova ayrıca NATO’nun daha fazla genişlemesine sınır konulmasını, Ukrayna’ya Batı silah sevkiyatının durdurulmasını ve Güney Kafkasya ile Orta Asya dâhil çeşitli bölgelerde ittifakın askerî faaliyetlerinin kısıtlanmasını istiyor.
Bu artık Donbas’taki birkaç yerleşim yeri üzerine bir pazarlık değil. Soğuk Savaş sonrasında kurulan Avrupa güvenlik düzenini değiştirme girişimi.
Kremlin simetrik bir takas önermiyor. Aktarılan koşullar, NATO’nun büyük ölçüde geri çekilmesi karşılığında Rusya’nın işgal ettiği bütün Ukrayna topraklarından çekilmesini öngörmüyor.
Formül açık: Rusya toprak iddialarını koruyor, diğer ülkelerden ise savunmalarını sınırlandırmalarını istiyor.
Karşılığında ne sunuyor? Barışı görüşme sözü.
Ukrayna’dan Rusya’nın ele geçiremediği toprağı bırakması isteniyor
Azerbaycan’daki Rusya-Ukrayna müzakereleri programında Milli Meclis üyesi Rasim Musabekov, Moskova’nın taleplerindeki temel çelişkiye dikkat çekti.
Rusya, Donbas’ın Ukrayna denetiminde kalan bölümünü istiyor; oysa bunu askerî yoldan ele geçirmek yeni büyük taarruzlar, ağır kayıplar ve süresi belirsiz bir savaş gerektiriyor.
Başka bir deyişle Rusya, ordusunun savaş alanında henüz alamadığı toprağı müzakere masasında elde edecek; üstelik bunun ardından savaşın biteceğine dair garanti bulunmayacak.
Toprak devri yeni bir kontrol hattı oluşturabilir. Ancak tek başına çatışmanın nedenlerini ortadan kaldırmaz, yeni saldırıyı önleyecek mekanizmalar kurmaz ve anlaşma ihlal edilirse ne olacağı sorusunu yanıtlamaz.
Ukrayna’dan gelecekteki güvenlik vaadi karşılığında geri döndürülemez bir adım atması isteniyor. Toprak bir kez bırakılır; sonradan diplomasiyle geri almak çok daha zor olur.
Bu nedenle güvenlik garantileri nihai bildirideki zarif bir cümleye indirgenemez.
Gerçek koruma sağlamayan NATO yalnızca tabeladır
Formül cazip görünüyor: Ukrayna Donbas’ın bir bölümünü bırakır, NATO’ya katılır ve savaş biter. Ancak burada temel bir engel var.
NATO törensel bayrak çekme törenleri için kurulmadı. İttifakın amacı kolektif savunma, ortak askerî planlama ve bir üyeye saldırıldığında müttefiklerin harekete geçmeye hazır olmasıdır.
Ukrayna’ya kolektif savunmanın temel mekanizmaları kısıtlanmış bir üyelik sunulursa Kiev haklı olarak bunun siyasi bir bildiriden farkını soracaktır.
Kuzey Atlantik Antlaşması’nın 5. maddesi, silahlı saldırıya uğrayan üyeye yardım edilmesini öngörür; ancak her üye gerekli gördüğü eylemi kendisi belirler.
Mesele yalnızca Ukrayna’nın hukuki statüsü değil, Rusya yeniden saldırırsa ittifak üyelerinin yükümlülüklerini yerine getirip getirmeyeceğidir.
Bu soruyu hiçbir diplomatik formül tek başına yanıtlayamaz. Yanıtın askerî kapasite, siyasi kararlar ve önceden kararlaştırılmış karşılık mekanizmalarıyla desteklenmesi gerekir.
Aksi hâlde Ukrayna, gerçek değeri ancak bir sonraki kriz sırasında anlaşılacak yeni bir belge daha elde edebilir.
Avrupa masada yer istiyor. Barışın bedelini ödeyecek mi?
Avrupa’nın katılımı ayrı bir sorun yaratıyor.
Avrupalı temsilciler Abu Dabi’de Amerikan ve Ukrayna taraflarıyla istişare etti, ancak Rusya’yla yapılan üçlü görüşmelere doğrudan katılmadı. Avrupa liderleri İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Polonya ve Avrupa Birliği temsilcilerinin sürece dâhil edilmesini istedi.
Fakat müzakereye katılmakla sonucun sorumluluğunu üstlenmek aynı şey değil.
Azerbaycan’daki tartışma programında REAL Partisi Başkanı Natig Caferli, Avrupa’nın tam anlamıyla ortak bir tutum geliştirip geliştiremeyeceğini sorguladı.
Caferli’ye göre AB’nin yalnızca ortak bildiri yayımlamaya değil, Ukrayna’nın güvenliğini ve yeniden inşasını finanse etme yükümlülüğünü üstlenmeye hazır bir devletler grubuna ihtiyacı var.
Bu, yeni bir dayanışma bildirisinden daha önemli.
Washington doğrudan katılımını azaltmayı planlarken Rusya azami taleplerini sürdürürse Avrupalılar Ukrayna’nın savaş sonrası güvenliğinin maliyetini belirlemek zorunda kalacak.
Kaç silah gönderilecek? Ukrayna ordusunu kim finanse edecek? Hava savunmasını kim sağlayacak? Yeni anlaşma bozulursa kim karşılık verecek?
Yanıtlar milyarlarca dolar ve siyasi irade gerektiriyor.
Putin kışa ve Batı’nın yorgunluğuna oynuyor
Diplomatlar geleceğin güvenlik mimarisini tartışırken Ukrayna enerji altyapısına yönelik saldırıların acil tehdidiyle karşı karşıya.
Kış, yıpratma savaşını yalnızca ordu için değil milyonlarca sivil için de sınava dönüştürüyor. Elektrik santrallerinin ve dağıtım ağlarının tahrip edilmesi ısınmayı, su tedarikini, sanayiyi ve hastaneleri tehdit ediyor.
Aynı tartışmada güvenlik uzmanı İlham İsmayılov, Rus yönetiminin Batılı müttefikler arasındaki anlaşmazlıkların derinleşmesini beklerken kış aylarını Ukrayna üzerindeki baskıyı artırmak için kullandığını değerlendirdi.
Bu Kremlin stratejisine ilişkin bir yorum, ancak uzun süreli yıpratma savaşının mantığıyla örtüşüyor.
Çatışma uzadıkça Kiev savunmasını sürdürmek için daha fazla kaynağa ihtiyaç duyuyor. Rusya da bedel ödüyor. Ukrayna’nın petrol rafinerileri ve diğer altyapıya yönelik saldırıları askerî ve ekonomik maliyeti artırıyor; savaşma yeteneğini korumak, sınırsız biçimde tırmandırma imkânı anlamına gelmiyor.
Moskova savaşa rakibinden daha uzun dayanabileceğine güveniyor. Kiev ise ordusunu, uluslararası desteği ve Rusya’ya kabul edilemez maliyetler yükleme yeteneğini korumaya çalışıyor.
Her iki taraf da direnişi görüşülen barış koşullarına tercih ettiği sürece yeni bir diplomatik tur otomatik ateşkes getirmeyecek.
Bu neden Azerbaycan için önemli?
İlk bakışta Donbas ve NATO konusundaki anlaşmazlık Güney Kafkasya’yla ilgisiz görünebilir.
Rusya’nın aktarılan önerileri bunun tersini gösteriyor. Moskova, Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki Batılı askerî faaliyetlere açıkça kısıtlama getirilmesini istiyor.
Söz konusu olan, devletlerin güvenlik alanında kimlerle iş birliği yapacağına bağımsız olarak karar verme hakkıdır.
Bu Azerbaycan için temel bir konudur. Bakü, Türkiye ile stratejik ittifakı dâhil kendi dış politika ve savunma ilişkilerini kurmak için onlarca yıl harcadı.
Büyük bir gücün komşu devletlerin savunma iş birliği kurallarını belirlemeye çalıştığı modele dönüş, bölgedeki bağımsız ülkelerin çıkarlarını doğrudan etkiler.
Bu nedenle Ukrayna görüşmeleri yalnızca savaşı bitirme ihtimali açısından önemli değil. Büyük güçlerin küçük ve orta ölçekli devletlerin güvenliğinin onlarsız belirlenmemesi gerektiğini kabul edip etmeyeceğini de gösterecek.
Barış saldırganın tekrar saldırmayacağı sözüne dayanamaz
Bir barış anlaşmasının değeri imza sayısı veya törenin ihtişamıyla değil, sonrasında ne olduğuyla belirlenir.
Rusya yeni bir savaş başlatma kapasitesini korurken Ukrayna yeterli garanti olmadan savunma mevzilerini bırakırsa anlaşma yalnızca iki çatışma arasındaki ara döneme dönüşebilir.
Ukrayna, Moskova’nın ciddi caydırıcı olarak gördüğü güvenilir bir güvenlik sistemi elde ederse daha kalıcı çözüm mümkün olabilir. Kremlin’in en güçlü direnciyle karşılaşan sonuç da tam olarak budur.
Rusya Ukrayna toprağını ve NATO’ya sınırlamalar istiyor. Ukrayna yeni bir işgale karşı korunmak istiyor. Avrupa kararlara katılmak istiyor ancak önce kendi yükümlülüklerini tanımlamalı. Washington savaşı sona erdirecek bir formül arıyor.
Bu hedefler henüz tek bir anlaşma oluşturmuyor.
Mekân değişebilir. Müzakereci grubu genişleyebilir. Yeni diplomatik ifadeler hazırlanabilir. Temel soru ise değişmiyor:
İşgal edilmiş bir ülke, yeniden işgal edilmeyeceğine dair garanti için neden toprağıyla ödeme yapmalı?
Bu garantiler bir kez daha yetersiz kalırsa sorumluluğu kim üstlenecek?
İnandırıcı bir yanıt bulunana kadar Donbas’ın NATO üyeliğiyle takası tamamlanmış bir barış planı değil, tehlikeli bir diplomatik varsayım olarak kalacak.
Bir savaş anlaşmayla durdurulabilir. Barış yalnızca imzayla güvence altına alınamaz.
AZE.US’taki İngilizce orijinal: Putin Wants Donbas and Half of Europe. What Does He Offer in Return?


