Artan ihtiyaçlar, sınırlı gelirler
Azerbaycan’da emeklilerin sosyal korunması, gündemin en önemli konularından biri olmaya devam ediyor. Artan fiyatlar, sağlık hizmetlerine duyulan ihtiyaç ve yaşlıların sınırlı gelirleri toplumda sık sık tartışma yaratıyor. Bu çerçevede ücretsiz ulaşım, indirimli kamu hizmetleri ve sağlık sigortasının genişletilmesi gibi sosyal destek mekanizmalarının uygulanıp uygulanmayacağı merak konusu.
Uluslararası deneyimler
Birçok ülkede devlet, sosyal yardımlar ve mali desteklerle emeklilerin yaşamını kolaylaştırmaya çalışıyor. Komşu ülkelerden örnekler, bu konuda somut modeller sunuyor:
-
Türkiye: Yaşlılar şehir içi toplu taşımada, tren ve deniz hatlarında ücretsiz seyahat edebiliyor. Bunun için özel kartlar veriliyor. Ayrıca şehirlerarası yolculuklarda indirimli bilet hakkı var. Bayramlarda nakit ödemeler yapılırken, 2017’den beri bankalar aracılığıyla ikramiye programı uygulanıyor.
-
Gürcistan: 2024’ten itibaren kronik hastalığı olan emeklilere ücretsiz ilaç sağlanmaya başlandı. Ayrıca bazıları konut ve kamu hizmetleri ödemelerinde destek alıyor.
-
Kazakistan: Emekliler ücretsiz sağlık hizmetlerine erişebiliyor - rutin kontrollerden hastaneye yatışa ve temel ilaçlara kadar. Toplu taşımada da indirimler var, bazı bölgelerde şehirlerarası ulaşımda da geçerli.
-
Almanya: Devlet yaşlıların kira ve kamu hizmetleri giderlerinin bir bölümünü karşılıyor.
-
ABD: Ücretsiz sağlık hizmetleri ve gıda yardımı sunuluyor.
Genel olarak Batı ülkelerinde düşük gelirli emeklilere geniş sosyal paketler sağlanıyor.
Azerbaycan’daki reformlar
Azerbaycan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Media.Az’a yaptığı açıklamada, 2018’den bu yana beş ardışık sosyal reform paketinin hayata geçirildiğini ve bunun yaklaşık 4 milyon vatandaşı kapsadığını bildirdi.
-
Ortalama emekli maaşı 2,6 kat artarak 539 manata ulaştı; yaşlılık aylığı ise ortalama 574 manat oldu.
-
2025’te emeklilik sistemine ayrılan bütçe 7,2 milyar manat seviyesine çıktı - 2018’e göre iki kat fazla.
-
Uzun çalışma süresine sahip emeklilere 2022’den itibaren maaşlarının %10’u kadar ek ödeme yapıldı, 2023’ten sonra bu tutar maaşlara kalıcı olarak eklendi.
-
Erken emeklilik hakkı genişletildi: engelliler, beş ve daha fazla çocuk sahibi kadın ve erkekler, yeraltı işçileri, ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar, pilotlar, askerler, savcılar ve diğer kamu çalışanları bu kapsama alındı.
-
2006–2018 döneminde asgari emeklilik sermayesini dolduranlara 25 yıl sigorta süresi kabul edildi. Bu, tam prim günü olmayanların da emekli olmasına imkân sağladı.
-
Sadece son iki yılda, erken emeklilik hakkı tanınan meslekler listesine 65 yeni meslek eklendi; toplamda 4 binden fazla iş kolu bu kapsamda.
-
Emeklilere en avantajlı maaşın otomatik atanması sağlandı, ayrıca yalnız yaşayanlara evde sosyal hizmet desteği veriliyor.
-
2023 sonundan itibaren “Sosyal Ortak” projesiyle emekli maaş kartıyla yapılan nakitsiz alışverişlerde %2–30 arası indirim uygulanıyor.
Bakanlık ayrıca yakın gelecekte yeni ek sosyal program veya indirim planı olmadığını, mevcut reformların sürdürülmesinin öncelikli olduğunu belirtti.
Bütçe engeli
Ekonomist Eldeniz Amirov’a göre Azerbaycan’da emeklilere yönelik indirimler teorik olarak mümkün olsa da, bu tür adımların kapsamı doğrudan devletin mali imkanlarına bağlı.
“Ulaşım, kamu hizmetleri ve sağlık gibi alanlarda elbette indirim yapılabilir. Ancak her indirim devlet bütçesine ek yük getirir. Hiçbir ulaşım şirketi ya da kamu hizmeti sağlayıcısı ücretsiz çalışmaz. Eğer vatandaşa indirim veriliyorsa, zarar şirketten değil devletten karşılanmalı. Bu yüzden her teklif hem adil hem de bütçe açısından gerçekçi olmalı,” dedi.
Uzman, sınırlı gruplara yönelik indirimlerin daha düşük maliyetli olduğunu, tüm emeklilere yaygınlaştırıldığında ise bütçe yükünün ciddi şekilde arttığını vurguladı.
Amirov özellikle sağlık alanındaki desteklerin önemine dikkat çekti:
“Emekliler için en büyük ihtiyaç sağlık sigortasıdır. Gelirleri tedavi ve ilaç giderlerini karşılamıyor. Eğer bütçe tüm alanlarda genişleme imkânı vermiyorsa, en azından emeklilerin tam kapsamlı sağlık hizmetine erişmesi sağlanmalı. Çünkü bu en kırılgan grup.”
