Editoryal | AZE.US Editör Kurulu
Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasındaki ilk tren, barışın yaklaştığını söyleyen yeni bir bildiriden daha ikna edici bir normalleşme kanıtı olacaktır. Ancak tek bir şartla: İlk treni siyasi pazarlık, ani kısıtlamalar veya Erivan’daki bir sonraki krize bağımlılık olmadan ikinci, üçüncü ve yüzüncü tren izlemelidir.
Zengezur güzergâhı ile Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası, yani TRIPP çevresindeki temel mesele budur. Yolu inşa etmek yetmez. Taraflar güzergâhın nasıl işleyeceği, taahhütlerin uygulanmasından kimin sorumlu olacağı ve taraflardan biri transit geçişi baskı aracına dönüştürmeye çalışırsa ne yapılacağı konusunda anlaşmalıdır.
Egemenlik ve güvenilirlik birlikte işlemeli
Yayımlanan ABD–Ermenistan çerçeve anlaşması, Ermenistan’ın kendi topraklarındaki proje alanları üzerindeki egemenliğini ve yetkisini açık biçimde koruyor. Bir Amerikan şirketinin katılımı, devlet yetkilerinin kendiliğinden bu şirkete devredildiği anlamına gelmiyor.
Ancak egemenliğin tanınması güvenilir erişim sorununu tek başına çözmüyor. Güzergâh, aynı ülkenin iki parçasını bağlayacağı için Azerbaycan açısından özel öneme sahip. Bakü, taşıyıcının geçiş koşullarını önceden bildiği ve yolcuların siyasi anlaşmazlıkların rehinesi olmadığı bir düzenleme istemekte haklıdır.
Bu hedefler birbiriyle çelişmiyor. Bir devlet yetkisini korurken belirli transit yükümlülüklerini kabul edebilir. Fakat bu yükümlülükler, hükümet değişikliği veya ilişkilerde yeni bir bozulma sonrasında keyfî biçimde yeniden yorumlanamayacak kadar açık yazılmalıdır.
“Egemenlik” sözcüğünü keyfî kararların gerekçesi olarak kullanmak ve “engelsiz” geçişin anlamını belirsiz bırakmak kabul edilemez.
Amerikan işletmeci anlaşmanın yerini tutmaz
Yolcuyu kimin karşılayacağı veya taşıyıcının belgelerini kimin teslim alacağı önemlidir. Elektronik veri paylaşımı, ön izin ve işletmeci aracılığıyla verilen hizmet çatışma olasılığını azaltabilir. Ancak Amerikan tabelası sorunu otomatik olarak çözmez.
Bir şirket güzergâha hizmet verirken işletme kuralları siyasi kararla her an değiştirilebiliyorsa bağımlılık sürer; yalnızca arayüz değişir.
Bu nedenle Bakü’nün pratik yanıtlar alması gerekiyor: İşlemler ne kadar sürecek? Denetim veya ret gerekçeleri neler olacak? Ücretler hangi usulle değiştirilecek? Trafik hangi koşullarda geçici olarak durdurulabilecek? Ticari değerini kaybeden gecikmiş yükten önce sonuç verebilecek bir uyuşmazlık çözüm mekanizması da gereklidir.
Bunlar gelecekteki bağlantının nasıl yapılandırılması gerektiğine ilişkin önerilerdir; bu garantilerin şimdiden kabul edildiği iddiası değildir. Belgeler keyfî kararlara ne kadar az alan bırakırsa proje de liderler arasındaki kişisel güvene o kadar az bağımlı olur.
Barış bir siyasi dönemden diğerine ertelenemez
Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, 22 Ekim’de barış anlaşmasının 2027 veya 2028’de imzalanabileceğini söyledi. Daha önce 2031’den söz etmesinin kesin tarih değil, hükümetin beş yıllık görev süresiyle ilgili olduğunu açıkladı. Dolayısıyla 2027–2028 aralığı garanti edilmiş takvim değil, başbakanın belirlediği siyasi hedeftir.
Ancak bölge açısından barışı yıllarca daha beklemek üzerinden konuşma alışkanlığı başlı başına bir soruna dönüştü. Bakü, toprak iddialarının temeli olarak gördüğü anayasal dilin kaldırılmasını istiyor. Erivan bu yoruma karşı çıkıyor ve anayasa reformunun iç mesele olduğunu söylüyor. Paşinyan anayasa gündemini ilerletmek için erken seçim olasılığını bile gündeme getirdi.
Ermenistan’ın iç siyasi zorlukları gerçektir; fakat anlaşmaların uygulanmasının yerini süresiz olarak tutamaz. Yetkililer ülkenin geleceğini bölgesel barışa bağlıyorsa hem gecikmenin somut maliyetini hem de ulaştırma bağlantılarının açılmasının faydalarını halka anlatmalıdır.
Asıl sınav günlük işletme olacak
Ermenistan parlamentosunun ABD–Ermenistan TRIPP çerçeve anlaşmasının onayını 27 Ekim’de görüşmesi planlanıyor. Bu önemli bir aşamadır; ancak parlamento süreci çalışan bir güzergâhla aynı şey değildir.
Amerikan katılımı kalıcı sigorta olarak görülmemeli. Washington’ın ilgisi projeyi destekleyebilir, yatırım çekebilir ve güzergâhı bozmanın siyasi maliyetini artırabilir. Fakat hattın dayanıklılığı; yönetimler değişse bile ayakta kalacak anlaşmalara, ekonomik talebe ve işleyen kurumlara dayanmalıdır.
Bakü de başarıyı sonuçlarla ölçmelidir. Diplomatik zafer gibi görünen bir formül, taşıyıcılar belirsizlik ve gecikmeyle karşılaşırsa çok az şey ifade eder. Zengezur güzergâhının anahtarı, bütün tarafları bağlayan ortak kurallarda olmalıdır.
Siyasi anlaşmazlık nedeniyle bir treni durdurmak, onun geçmesine izin vermekten daha zor hâle geldiğinde barış da daha dayanıklı olacaktır.
Kaynak: ABD–Ermenistan TRIPP çerçeve anlaşması; Vesti Baku editoryali.
AZE.US kaynağı: İngilizce özgün editoryal.
